Progresor – pojęcie wprowadzone przez braci Arkadija i Borysa Strugackich w ich twórczości science fiction, przede wszystkim w tzw. „cyklu południa”. Termin ten odnosi się do specyficznej roli pełnionej przez przedstawicieli wysoko rozwiniętej cywilizacji Ziemi przyszłości.
Progresorzy byli ludźmi wysyłanymi (często potajemnie) na planety znajdujące się na niskim poziomie rozwoju cywilizacyjnego – porównywalnym do ziemskiego średniowiecza lub wczesnej nowożytności. Ich zadaniem było stymulowanie postępu społecznego, technologicznego i kulturowego, przy jednoczesnym unikaniu jawnej ingerencji i ujawniania swojego pochodzenia.
Działalność progresorów opierała się na delikatnej równowadze między pomocą a nieingerencją. Z jednej strony mieli oni przyspieszać rozwój cywilizacyjny danej planety, z drugiej – unikać narzucania rozwiązań siłą. Często działali jako:
Ten model rodził liczne dylematy moralne:gdzie kończy się pomoc, a zaczyna manipulacja? Czy wolno poświęcić jednostki w imię „postępu”? Czy każda cywilizacja powinna rozwijać się według tego samego schematu?
Motyw progresora służył autorom jako narzędzie do analizy odpowiedzialności intelektualisty, władzy wiedzy oraz etycznych granic ingerencji w cudzy świat. Najważniejsze powieści tzw. cyklu progresorskiego to:
Pojęcie progresora stało się jedną z najbardziej rozpoznawalnych idei w twórczości Strugackich i bywa interpretowane jako metafora:
Dzięki temu progresor nie jest jedynie elementem świata przedstawionego, lecz także narzędziem głębokiej refleksji filozoficznej i społecznej.
Polski